تعبير به * ( آثاراً فِي الأَرْضِ ) * - همانگونه كه در تفسير آيه 21 همين سوره كه شبيه آن است گفته‌ايم - ممكن است اشاره به پيشرفت گسترده كشاورزى آنها باشد ( چنان كه در آيه 9 سوره روم آمده ) و يا اشاره به ساختمانهاى عظيم و بناهاى محكم اقوام پيشين در دل كوه‌ها و بر صحنه دشتها ( چنان كه در آيات 128 و 129 شعرا بيان شده است ) . ولى به هر حال « نيروهايى را كه به دست مىآوردند هرگز به هنگام وزش طوفان بلا و عذاب الهى نتوانست آنها را بىنياز سازد و نجات دهد » ( * ( فَما أَغْنى عَنْهُمْ ما كانُوا يَكْسِبُونَ ) * ) ( 1 ) . بلكه تمام اين قدرتها در لحظاتى كوتاه در هم كوبيده شدند ، كاخها رويهم ريختند و ويران گشتند ، و لشكريان عظيم و قدرتمند همچون برگ خزان بر زمين افتادند ، و يا در ميان امواج كوه پيكر دفن شدند ! جايى كه آنها با آن همه قدرت چنين سرنوشتى پيدا كردند ، اين مشركان ضعيف و ناتوان مكه كه در برابر آنها چيزى به حساب نمىآيند چه مىانديشند ؟ ! در آيه بعد به چگونگى برخورد آنها با پيامبران و معجزات و دلائل روشن انبياء اشاره كرده مىگويد : « هنگامى كه رسولان آنها با معجزات و دلائل روشن به سراغ آنها آمدند از آنان روى گرداندند ، و تنها به معلوماتى كه خود داشتند دل بستند و خوشحال بودند ، و غير آن را هيچ شمردند » ( * ( فَلَمَّا جاءَتْهُمْ رُسُلُهُمْ بِالْبَيِّناتِ فَرِحُوا بِما عِنْدَهُمْ مِنَ الْعِلْمِ ) * ) . و همين امر سبب شد تا « آنچه را از عذاب و تهديدهاى الهى به باد استهزا

--> ( 1 ) در اينكه « ما » در جمله « ما اغنى » نافيه يا استفهاميه است دو احتمال ذكر كرده‌اند ، ولى ظاهر همان اول است ، و در اينكه « ما » در « ما كانوا يكسبون » موصوله يا مصدريه است باز دو احتمال ذكر كرده‌اند ، ولى معنى اول مسلما ترجيح دارد .